Kreatynina i eGFR przed tomografią z kontrastem: jakie badania krwi wykonać i dlaczego

Badanie kreatyniny to podstawowe badanie krwi przed tomografią komputerową z kontrastem. Na jego podstawie laboratorium wylicza eGFR, czyli wskaźnik pokazujący, jak pracują nerki. Od tego wyniku zależy, czy środek kontrastowy można podać bezpiecznie. Poniżej wyjaśniamy normy, terminy wykonania badania, różnice między przygotowaniem do TK i do rezonansu magnetycznego oraz sytuacje, w których wynik kreatyniny wprowadza w błąd.

Czym jest kreatynina?

Kreatynina to organiczny związek chemiczny, końcowy produkt przemian kreatyny w mięśniach szkieletowych. Kreatynina powstaje w stałym tempie zależnym od masy mięśniowej, a nerki wydalają ją niemal w całości przez filtrację kłębuszkową. Dlatego jej stężenie we krwi odzwierciedla wydolność nerek.

Kreatynina należy do głównych związków azotowych oznaczanych we krwi, obok mocznika i kwasu moczowego. Niewielka jej część jest dodatkowo wydzielana przez kanaliki nerkowe. Gdy nerki pracują prawidłowo, poziom kreatyniny we krwi pozostaje względnie stały. Wzrost stężenia kreatyniny pojawia się, gdy filtracja spada – ale dopiero po utracie znacznej części funkcji nerek, dlatego sama kreatynina jest wskaźnikiem mało czułym.

Czym jest eGFR i dlaczego jest ważniejszy niż sama kreatynina?

eGFR (szacowany współczynnik filtracji kłębuszkowej) to wartość wyliczana ze stężenia kreatyniny w surowicy, wieku i płci, najczęściej wzorem CKD-EPI. Określa, ile mililitrów krwi nerki oczyszczają w ciągu minuty. Prawidłowy eGFR wynosi co najmniej 60 ml/min/1,73 m², optymalnie 90 lub więcej.

Laboratoria zwykle podają eGFR automatycznie obok wyniku kreatyniny. Klasyfikacja KDIGO dzieli wyniki na kategorie, które przekładają się na decyzję o podaniu kontrastu:

Dlaczego przed tomografią z kontrastem trzeba zbadać kreatyninę?

Kontrast jodowy podawany dożylnie podczas tomografii komputerowej jest wydalany przez nerki. U osób z obniżonym eGFR rośnie ryzyko pogorszenia funkcji nerek po badaniu, określanego jako pokontrastowe ostre uszkodzenie nerek (PC-AKI). Wynik kreatyniny pozwala radiologowi ocenić to ryzyko przed podaniem kontrastu.

Z tego powodu na tomografię komputerową (TK) z kontrastem pacjent zgłasza się zwykle z aktualnym wynikiem kreatyniny. Przy badaniu bez kontrastu oznaczenie kreatyniny nie jest wymagane.

Kto jest w grupie podwyższonego ryzyka?

Według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Radiologii Urogenitalnej (ESUR, wersja 10) ryzyko PC-AKI dotyczy przede wszystkim osób z:

• eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m² przy kontraście podawanym dożylnie,

• eGFR poniżej 45 ml/min/1,73 m² przy kontraście podawanym dotętniczo (np. w angiografii),

• rozpoznaną lub podejrzewaną ostrą niewydolnością nerek.

Badanie kreatyniny jest szczególnie istotne u osób z chorobami nerek, cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością serca, po 60. roku życia oraz przyjmujących leki obciążające nerki.

Czy można podać kontrast przy podwyższonej kreatyninie?

Podwyższona kreatynina nie oznacza automatycznie rezygnacji z kontrastu. Decyzję podejmuje lekarz, porównując korzyść diagnostyczną z ryzykiem. U pacjentów z grupy ryzyka stosuje się nawodnienie dożylne przed i po badaniu, najmniejszą skuteczną dawkę kontrastu lub alternatywne badanie: TK bez kontrastu, USG albo rezonans magnetyczny. Osoby dializowane uzgadniają termin badania z ośrodkiem dializ.

Kiedy wykonać badanie kreatyniny przed TK i rezonansem?

Osoby bez chorób nerek wykonują badanie kreatyniny zwykle do 30 dni przed badaniem z kontrastem. Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek, z ostrą chorobą lub hospitalizowani potrzebują wyniku z ostatnich 1-7 dni. Przed badaniem bez użycia kontrastu oznaczenie kreatyniny nie jest wymagane.

Wytyczne ESUR dopuszczają u pacjentów stabilnych wynik sprzed nawet 3 miesięcy. Polskie pracownie diagnostyki obrazowej najczęściej wymagają jednak wyniku nie starszego niż 30 dni, a część z nich – krótszego. Obowiązuje zasada konkretnej pracowni, dlatego termin warto potwierdzić przy rejestracji.

Czym różni się kreatynina przed rezonansem od kreatyniny przed tomografią?

Kreatynina przed rezonansem i przed tomografią służy temu samemu celowi – ocenie funkcji nerek – ale dotyczy innego środka kontrastowego i innego ryzyka.

Zasady terminu są podobne: badanie kreatyniny przed rezonansem z kontrastem wykonuje się zwykle do 30 dni wcześniej, a u osób z chorobą nerek – kilka dni przed planowanym rezonansem magnetycznym.

Jak przygotować się do badania kreatyniny?

Badanie kreatyniny wykonuje się z próbki krwi żylnej, najlepiej na czczo, 8-12 godzin po ostatnim posiłku. Dobę wcześniej należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego i dużej porcji mięsa. W dniu pobrania krwi można pić wodę, co pozwala lepiej odzwierciedlić rzeczywistą pracę nerek.

Czego nie robić przed badaniem kreatyniny?

• Intensywny trening w ciągu 24-48 godzin przed pobraniem podnosi poziom kreatyniny we krwi.

• Duża porcja gotowanego mięsa dzień wcześniej przejściowo zawyża wynik, bo obróbka termiczna przekształca kreatynę z mięsa w kreatyninę.

• Suplementacja kreatyną podnosi stężenie kreatyniny w surowicy bez uszkodzenia nerek – o jej przyjmowaniu należy poinformować lekarza zlecającego badanie.

• Odwodnienie zawyża wynik, dlatego nie należy ograniczać picia wody.

• Niektóre leki (np. trimetoprim, cymetydyna) hamują wydzielanie kreatyniny w kanalikach – lekarz powinien znać listę wszystkich przyjmowanych leków.

Ile kosztuje badanie kreatyniny z krwi?

W laboratoriach komercyjnych cena oznaczenia kreatyniny wynosi zwykle kilkanaście złotych i zależy od laboratorium. Ze skierowaniem od lekarza w ramach NFZ badanie jest bezpłatne. eGFR jest najczęściej wyliczany automatycznie, bez dodatkowej opłaty.

Czy picie wody obniża poziom kreatyniny?

Nawodnienie obniża wynik zawyżony przez odwodnienie, ale nie poprawia rzeczywistej funkcji nerek. U osoby z przewlekłą chorobą nerek picie większej ilości wody nie zmieni kategorii eGFR. Przed badaniem z kontrastem właściwe nawodnienie zmniejsza jednak obciążenie nerek, dlatego pracownie zalecają picie wody przed i po badaniu.

Jakie są normy kreatyniny we krwi?

Normy kreatyniny w surowicy krwi wynoszą 60-120 µmol/l u mężczyzn i 50-110 µmol/l u kobiet, czyli około 0,7-1,3 mg/dl i 0,6-1,1 mg/dl. Wartości referencyjne różnią się między laboratoriami, dlatego wynik kreatyniny interpretuje się według zakresu podanego na wydruku.

Przeliczenie jednostek: 1 mg/dl kreatyniny odpowiada 88,4 µmol/l. Ta sama wartość kreatyniny oznacza różną wydolność nerek u osoby 25-letniej i 75-letniej, dlatego lekarze patrzą przede wszystkim na eGFR.

Jaka jest norma kreatyniny u niemowląt?

U niemowląt stężenie kreatyniny jest kilkakrotnie niższe niż u dorosłych – orientacyjnie 0,2-0,4 mg/dl. W pierwszych dniach życia wynik odzwierciedla jeszcze poziom kreatyniny matki. U dzieci obowiązują zakresy referencyjne dostosowane do wieku, podawane przez laboratorium wykonujące badanie.

Co oznacza podwyższona kreatynina?

Podwyższona kreatynina może świadczyć o zaburzeniu pracy nerek. Najczęstsze przyczyny to:

• ostra niewydolność nerek – np. po odwodnieniu, zakażeniu, zatruciu,

• przewlekła niewydolność nerek – w przebiegu cukrzycy lub nadciśnienia tętniczego,

• przeszkoda w odpływie moczu – kamica, choroby układu moczowego, powiększenie gruczołu krokowego,

• czynniki pozanerkowe – intensywny wysiłek fizyczny, duża masa mięśniowa, niektóre leki.

Co oznacza niska kreatynina?

Obniżone stężenie kreatyniny występuje u osób z małą masą mięśniową, przy niedożywieniu, wyniszczeniu organizmu, utracie masy mięśniowej w chorobach przewlekłych, w ciąży i w zaawansowanych chorobach wątroby, która wytwarza kreatynę. Zbyt niski poziom kreatyniny sam w sobie rzadko jest groźny, ale ma znaczenie przy ocenie nerek.

Kiedy wynik kreatyniny może wprowadzać w błąd?

Wynik kreatyniny zależy od masy mięśniowej danej osoby. U sportowców o dużej masie mięśniowej i osób suplementujących kreatynę eGFR bywa zaniżony, a u osób starszych o małej masie mięśniowej – zawyżony. W takich sytuacjach lekarz może zlecić dodatkowe oznaczenie cystatyny C.

Ta druga sytuacja jest szczególnie istotna przed badaniem z kontrastem. U drobnej, starszej osoby „prawidłowa” kreatynina może maskować realnie obniżoną filtrację. Wytyczne KDIGO zalecają w przypadkach wątpliwych oznaczenie cystatyny C – białka wytwarzanego przez wszystkie komórki jądrzaste, którego poziom nie zależy od masy mięśniowej.

Na wynik wpływa także metoda laboratoryjna. Starsza metoda Jaffe reaguje z niektórymi substancjami, m.in. z ciałami ketonowymi, dlatego u osób na diecie ketogenicznej, po długim głodzeniu lub z niewyrównaną cukrzycą wynik może być zawyżony. Metoda enzymatyczna jest na te zakłócenia mniej wrażliwa. Informację o metodzie zawiera zwykle wydruk laboratorium.

Jakie inne badania mogą być potrzebne przed TK z kontrastem?

Oprócz kreatyniny i eGFR pracownia może poprosić o:

• TSH – kontrast jodowy może nasilić nadczynność tarczycy,

• informację o przyjmowaniu metforminy – według ESUR pacjenci z eGFR ≥ 30 bez ostrego uszkodzenia nerek kontynuują lek, a przy eGFR < 30 metforminę odstawia się na 48 godzin i wznawia po kontroli funkcji nerek,

• informację o wcześniejszych reakcjach na kontrast i alergiach,

• wyniki poprzednich badań obrazowych do porównania.

Wymagania dotyczące aktualności wyników ustala pracownia, dlatego przed badaniem – np. w warszawskim Centrum Medycznym Gamma – należy potwierdzić je podczas rejestracji.

Najczęściej zadawane pytania

Ile dni przed rezonansem zrobić kreatyninę?

Osoby bez chorób nerek wykonują badanie zwykle do 30 dni przed rezonansem z kontrastem. Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek – w ciągu 1-7 dni przed badaniem. Przed rezonansem bez kontrastu kreatynina nie jest potrzebna.

Czy z endoprotezą kolana można robić rezonans?

Większość współczesnych endoprotez jest oznaczona jako warunkowo bezpieczna w badaniu MR. Metal wywołuje jednak artefakty, które mogą zasłonić okolicę implantu. Przed badaniem należy zgłosić endoprotezę i okazać kartę implantu. W ocenie okolicy protezy alternatywą bywa tomografia komputerowa z technikami redukcji artefaktów.

Jak się przygotować na badanie kreatyniny?

Pobranie krwi wykonuje się rano, na czczo. Dzień wcześniej należy odpuścić intensywny trening i dużą porcję mięsa, pić wodę i poinformować lekarza o przyjmowanych lekach oraz suplementach, zwłaszcza o kreatynie.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Interpretację wyników badań należy zawsze omówić z lekarzem.
Artykuł napisany we współpracy z serwisem Zdrowymbadz.pl